Proszę czekać...
zamknij
Witamy na stronie Polskiego Towarzystwa Storczykowego "ORCHIS"

Nasze Towarzystwo stara się
przekazywać wiadomości dotyczące
storczyków gruntowych,
naturalnych siedlisk ich występowania
oraz ochrony.

Historia ochrony storczyków w Polsce.


Na terenie całej Polski, niestety coraz rzadziej, można spotkać rośliny z wzbudzającymi podziw kwiatami. Są to storczyki. To grupa roślin, która w bardzo wysokim stopniu uzależniona jest od czynników zewnętrznych. Do skiełkowania ich nasion wymagana jest obecność w glebie grzybów mikoryzowych. Do zapylenia kwiatów niezbędne są owady, dla wielu gatunków ściśle określone. W związku z tym storczyki są bardzo wrażliwe na wszelkie zmiany swojego środowiska.
Sposobem zabezpieczenia rzadko występujących gatunków dziko rosnących roślin zagrożonych wyginięciem jest ochrona gatunkowa. W Polsce pierwszych 6 gatunków roślin objęto ścisłą ochroną dopiero w 1919 r. (na podstawie prawa o ochronie zabytków), nie było wśród nich ani jednego storczyka. Pierwsze Rozporządzenie Ministra Oświaty w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin, którym objęto 110 gatunków roślin, wydano 29 sierpnia 1946 r., jego podstawą była ogólna ustawa Ustawa o ochronie przyrody z 1934 r. W rozporządzeniu tym wymieniona jest rodzina storczykowate (Orchidaceae) za wyjątkiem pospolitych czerwono kwitnących gatunków, jak storczyk szerokolistny (Orchis latifolius) i storczyk krwisty (Orchis incarnatus). Od tej pory zostało oficjalnie zabronione całkowicie ich niszczenie, zrywanie lub usuwanie ze stanowisk (wykopywanie) oraz  zbywanie, nabywanie, przenoszenie i wywożenie za granicę w stanie świeżym lub suszonym. Jak można wnioskować z treści ustawy storczyki szerokolistny i krwisty były roślinami bardzo popularnymi, powszechnie występującymi.
Następne rozporządzenie z roku 1957 utrzymało ochronę storczyków w tej samej postaci (w dalszym ciągu ochrona nie obejmowała storczyka szerokolistnego i krwistego) jednak dodatkowo wojewódzki konserwator przyrody mógł, po zasięgnięciu opinii odpowiednich instytucji, udzielić zezwoleń na zbieranie i przenoszenie chronionych roślin dla celów naukowych, dydaktycznych i hodowlanych. Nowością w tym rozporządzeniu było stwierdzenie, ze zakaz dotyczący zrywania, niszczenia ścinania lub usuwania ze stanowisk nie maja zastosowania do gatunków roślin chronionych hodowanych na plantacjach i w ogrodach.
Niestety ekstensywna (wzrost produkcji uzyskiwany głównie dzięki powiększaniu powierzchni upraw) gospodarka zasobami rolnymi w latach powojennych – tworzenie PGR-ów, osuszanie terenów podmokłych, powszechna melioracja gruntów w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, zaorywanie miedz i podorywanie łąk niszczyła istniejące siedliska storczyków. Dodatkowym czynnikiem był rozwój infrastruktury – elektryfikacja wsi, budowa nowych dróg oraz utwardzanie istniejących czy też budowa zapór wodnych. W roku 1979 oceniano, że 21,6% wszystkich roślin objętych ochroną całkowitą w Polsce jest bardzo silnie zagrożona i może w ciągu kilkunastu lat wyginąć na wielu, lub na wszystkich swych stanowiskach (S. Michalik, 1979).
W związku z tym kolejnym rozporządzeniu Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 roku  w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin uznano za podlegające całkowitej ochronie wszystkie rośliny z rodziny storczykowatych. Usunięty został paragraf mówiący o udzielaniu zezwoleń na zbieranie i przenoszenie chronionych roślin dla celów naukowych, dydaktycznych i hodowlanych oraz paragraf dotyczący roślin chronionych hodowanych na plantacjach i w ogrodach Dodatkowo rozporządzenie określało, że w przypadku, gdy zmiany środowiska przyrodniczego wywołane działalnością człowieka spowodują zagrożenie roślin podlegających całkowitej ochronie, terenowy organ administracji jest obowiązany podjąć działania w celu zapewnienia trwałego zachowania danego gatunku bądź zapobieżenia szkodom. Organ ten mógł, po zasięgnięciu opinii wyższej instancji, udzielić zezwolenia na zbieranie i przenoszenie roślin podlegających całkowitej ochronie w celach naukowych, dydaktycznych i hodowlanych.
Rozporządzenie z 1983 r. zostało zastąpione kolejnym rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych I Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. Określono pojęcie ochrony ścisłej (całkowite zaniechanie ingerencji człowieka w stan ekosystemów i składników przyrody) i objęto nią wszystkie gatunki storczyków występujących na terenie Polski. Zakaz umyślnego niszczenia, zrywania, ścinania oraz pozyskiwania i wyrywania z naturalnych stanowisk nie dotyczył czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki człowieka (szczególnie rolnej, leśnej i rybackiej). W dalszym ciągu utrzymano w mocy obowiązek nałożony na wojewodę w celu podjęcia działań zapewnienia trwałego zachowania gatunku, jeżeli zmiany środowiska wywołane działalnością człowiek spowodują zagrożenie roślin.
Kolejne rozporządzenie Ministra Środowiska weszło w życie 11 września 2001 roku. Tym razem tekst rozporządzenia wymieniał w rodzinie storczykowatych poszczególne nazwy roślin. I tak pod ochroną znalazło się wymienionych poniżej 50 gatunków z 23 rodzajów storczyków:
buławnik wielkokwiatowy (Cephalanthera damasonium), buławnik mieczolistny (Cephalanthera longifolia),  buławnik czerwony (Cephalanthera rubra), dwulistnik muszy (Ophrys insectifera), gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis), gołek białawy (Leucorchis albida), gółka długoostrogowa (Gymnadenia conopsea), gółka wonna (Gymnadenia odoratissima), kręczynka jesienna (Spiranthes spiralis), kruszczyk połabski (Epipactis albensis), kruszczyk rdzawoczerwony (Epipactis atrorubens,) kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine), kruszczyk ostropłatkowy (Epipactis leptochila), kruszczyk drobnolistny (Epipactis microphylla), kruszczyk Muellera (Epipactis muelleri) kruszczyk błotny (Epipactis palustris) kruszczyk siny (Epipactis purpurata), kukuczka kapturkowata (Neottianthe cucullata) , kukułka (storczyk) bałtycka (Dactylorhiza baltica), kukułka (storczyk) Fuchsa (Dactylorhiza fuchsii), kukułka (storczyk) krwista (Dactylorhiza incarnata), kukułka (storczyk) plamista (Dactylorhiza maculata), kukułka (storczyk) szerokolistna (Dactylorhiza majalis), kukułka (storczyk) Russowa (Dactylorhiza russowii), kukułka (storczyk) Ruthego (Dactylorhiza ruthei), kukułka (storczyk) bzowa (Dactylorhiza sambucina), kukułka (storczyk) Traunsteinera (Dactylorhiza traunsteineri), lipiennik Loesela (Liparis loeselii), listera sercowata (Listera cordata), listera jajowata (Listera ovata), miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis), obuwik pospolity (Cypripedium calceolus), ozorka zielona (Coeloglossum viride), podkolan biały (Platanthera bifolia), podkolan zielonawy (Platanthera chlorantha), potrostek alpejski (Chamorchis alpina), storczyca kulista (Traunsteinera globosa), storczyk cuchnący (Orchis coriophora), storczyk męski (Orchis mascula),  storczyk kukawka (Orchis militaris), storczyk samczy (Orchis morio),  storczyk blady (Orchis pallens), storczyk błotny (Orchis palustris),  storczyk purpurowy (Orchis purpurea), storczyk drobnokwiatowy (Orchis ustulata), storzan bezlistny (Epipogium aphyllum), tajęża jednostronna (Goodyera repens), wątlik błotny (Hammarbya paludosa), wyblin jednolistny (Malaxis monophyllos,) żłobik koralowy (Corallorhiza trifida).
Ponieważ zarówno rozporządzenie z 1995roku jak i z roku 2001 w sprawie wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin opierały się na tej samej ustawie o ochronie przyrody (z 16 października 1991 r.) więc treść zakazów oraz innych ustaleń dotyczących storczyków pozostała bez zmian.
Gwałtowny wzrost liczby ludności (od początku lat sześćdziesiątych przybyło nas  prawie 10 mln.) oraz wynikające z tego nieuniknione procesy urbanizacji, chemizacja rolnictwa, rozwój transportu drastycznie zmniejszyły populacje roślin i zwierząt w naszym kraju. Zjawisko to dotyczyło i w dalszym ciągu dotyczy szczególnie gatunków zagrożonych wyginięciem.
W dniu dzisiejszym podstawowym aktem prawnym, odnoszącym się bezpośrednio do krajowych, dziko rosnących roślin z rodziny storczykowatych (Orchidaceae), jest rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. wydane na podstawie ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. W ustawie rozszerzono pojęcie ochrony ścisłej – obecnie jest to całkowite i trwałe zaniechanie bezpośredniej ingerencji człowieka w stan ekosystemów, tworów i składników przyrody oraz w przebieg procesów przyrodniczych na obszarach objętych ochroną, a w przypadku gatunków - całoroczną ochronę należących do nich osobników i stadiów ich rozwoju.
W stosunku do dziko występujących storczyków zabrania się zrywania, niszczenia i uszkadzania, niszczenia ich siedlisk i ostoi, dokonywania zmian stosunków wodnych, stosowania środków chemicznych, niszczenia ściółki leśnej i gleby w ostojach, pozyskiwania, zbioru, przetrzymywania, posiadania, preparowania i przetwarzania całych roślin i ich części, zbywania, nabywania, oferowania do sprzedaży, wymiany i darowizny roślin żywych, martwych, przetworzonych i spreparowanych, a także ich części i produktów pochodnych, wwożenia z zagranicy i wywożenia poza granice państwa.
W dalszym ciągu ustawa określa odstępstwa od wymienionych zakazów - nie obowiązują one roślin, których środowisko jest zmieniane lub niszczone w przypadku wykonywania czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej, jeżeli technologia prac uniemożliwia przestrzeganie tych zakazów. Nie stosuje się tych odstępstw w stosunku do czterech storczyków, uwydatnionych na poniższym wykazie kolorem czerwonym - kręczynki jesiennej (Spiranthes spiralis), miodokwiatu krzyżowego (Herminium monorchis), lipiennika Loesela (Liparis loeselii) oraz obuwika pospolitego (Cypripedium calceolus).
Dodatkowo część gatunków objęto ochroną czynną (jest to stosowanie, w razie potrzeby, zabiegów ochronnych w celu przywrócenia naturalnego stanu ekosystemów i składników przyrody lub zachowania siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk roślin, zwierząt lub grzybów). W rozporządzeniu wymienione są następujące storczyki:
  1. buławnik — wszystkie gatunki Cephalanthera spp.
  2. dwulistnik muszy Ophrys insectifera -(ochrona czynna)
  3. gnieźnik leśny Neottia nidus-avis
  4. gołek białawy Leucorchis albida
  5. gółka długoostrogowa Gymnadenia conopsea - (ochrona czynna)
  6. gółka wonna Gymnadenia odoratissima
  7. kręczynka jesienna Spiranthes spiralis -( ochrona czynna)
  8. kruszczyk — wszystkie gatunki Epipactis spp.
  9. kukuczka kapturkowata Neottianthe cucullata
  10. kukułka (storczyk) — wszystkie gatunki Dactylorhiza spp. - (ochrona czynna)
  11. lipiennik Loesela Liparis loeselii - (ochrona czynna)
  12. listera jajowata Listera ovata
  13. listera sercowata Listera cordata
  14. miodokwiat krzyżowy Herminium monorchis
  15. obuwik pospolity Cypripedium calceolus - (ochrona czynna)
  16. ozorka zielona Coeloglossum viride - (ochrona czynna)
  17. podkolan biały Platanthera bifolia
  18. podkolan zielonawy Platanthera chlorantha
  19. potrostek alpejski Chamorchis alpina
  20. storczyca kulista Traunsteinera globosa - (ochrona czynna)
  21. storczyk — wszystkie gatunki Orchis spp. - (ochrona czynna)
  22. storzan bezlistny Epipogium aphyllum
  23. tajęża jednostronna Goodyera repens
  24. wątlik błotny Hammarbya paludosa
  25. wyblin jednolistny Malaxis monophyllos
  26. żłobik koralowy Corallorhiza trifida
W obowiązującym rozporządzeniu określono dodatkowo dwa gatunki storczyków z wyznaczonymi strefami ochronnymi dla ich stanowisk. Są to kukuczka kapturkowata (Neottianthe cucullata), dla której wyznaczono strefę ochronną w promieniu 100 metrów od granic stanowiska oraz miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis), dla którego strefa ochronna to obszar całego torfowiska, na którym występuje.
W rozporządzeniu pominięto, uznając za wymarłego, (ostatni raz obserwowanego w kraju w 1933 roku - dane z Polskiej Czerwonej Księgi Roślin wyd. z 2001 roku) storczyka o nazwie koślaczek stożkowy (Anacamptis pyramidalis).
Rozporządzenie określa również sposoby ochrony gatunków dziko występujących roślin, które w szczególności polegają na:
  • zabezpieczaniu ostoi i stanowisk roślin przed zagrożeniami zewnętrznymi;
  • wykonywaniu zabiegów ochronnych utrzymujących właściwy stan siedliska roślin, w szczególności:
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwych dla gatunku stosunków świetlnych,
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwego dla gatunku stanu gleby lub wody,
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwych dla gatunku stosunków wodnych,
  - koszeniu siedliska, w sposób właściwy dla gatunku,
  - wypasie zwierząt gospodarskich na obszarze siedliska, w sposób właściwy dla gatunku chronionego,
  - regulowaniu liczebności roślin, grzybów i zwierząt mających wpływ na chronione gatunki;
  • wspomaganiu rozmnażania się gatunku na stanowiskach naturalnych;
  • obserwacji i dokumentowaniu (monitoring) stanowisk, ostoi i populacji gatunków;
  • zabezpieczaniu reprezentatywnej części populacji przez ochronę ex sit (hodowlę roślin prowadzonych poza miejscem ich naturalnego występowania w celu ochrony gatunku);
  • zasilaniu populacji naturalnych przez wprowadzenie osobników z hodowli ex situ
  • przywracaniu roślin z hodowli ex situ do środowiska przyrodniczego;
  • przenoszeniu roślin zagrożonych na nowe stanowiska;
  • edukacji w zakresie rozpoznawania gatunków chronionych i sposobów ich ochrony;
  • prowadzeniu upraw roślin należących do gatunków chronionych wykorzystywanych do celów gospodarczych;
  • promowaniu technologii prac związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej i rybackiej, umożliwiających zachowanie ostoi i stanowisk gatunków chronionych.

Tak działało i działa na rzecz ochrony storczyków polskie prawo. Po wejściu naszego kraju do Unii Europejskiej obowiązują również rozporządzenia Komisji Wspólnoty Europejskiej dotyczące międzynarodowego obrotu zagrożonymi gatunkami roślin i zwierząt, w tym oczywiście storczyków. Rozpoczęto też wprowadzanie europejskiej formy ochrony przyrody - obszarów Natura 2000, na których chroni się te elementy przyrody, które są zagrożone w skali Europy.
Dodatkowo storczyki są cały czas pośrednio chronione przez ustanawianie Parków Narodowych, rezerwatów, obszarów chronionego krajobrazu i innych form ochrony przyrody.
A fakty – maleńka kręczynka jesienna (Spiranthes spiralis) stwierdzona została dotąd na terenie kraju na około 100 stanowiskach, z których w roku 1999 żywe rośliny potwierdzone zostały tylko na trzech. Miodokwiat krzyżowy (Herminium monorchis), roślina bardzo rzadko spotykana, znana zaledwie z 18 udokumentowanych w przeszłości stanowisk żyje tylko na dwóch stanowiskach w postaci kilkuset osobników. Storczyk samiczy (Orchis morio) notowany w Polsce na około 300 stanowiskach w ostatnim dwudziestoleciu odnaleziony tylko na 60 z nich, storczyk cuchnący (Orchis coriophora) nie został potwierdzony na żadnym ze 100 znanych do tej pory stanowisk, storczyk drobnokwiatowy (Orchis ustulata) miał notowanych stanowisk 130 z czego w ostatnich latach rośliny zostały potwierdzone tylko na 20.
To tylko przykładowe dane wymienione na podstawie Polskiej Czerwonej Księgi Roślin wydanej w 2001 roku. Są przygnębiające. Pomimo ustanowionej ochrony storczyki znikają z naszego środowiska na naszych oczach. Ciekawe, ile gatunków będzie uważanych za wymarłe w środowisku naturalnym za kolejnych kilkanaście lat.


Opracowanie E.G.
(luty 2008r.)
wróć
Kontakt z administratorem strony.
Zawartość całej strony jest chroniona prawami autorskimi i w żadnym
wypadku ani w żadnej postaci nie może być wykorzystana bez pisemnej zgody autorów.
Polskie Towarzystwo Storczykowe "ORCHIS" (c) 2009
flycather statystyka